معنی ضرب المثل بخور تا توانی به بازوی خویش

این بیت از سخنان سعدی است و در زبان فارسی به صورت یک مثل اخلاقی به کار می‌رود. منظور از «بازوی خویش» فقط نیروی بدنی نیست؛ بلکه همت، توانایی، دانش، مهارت، کوشش و اراده خود انسان هم در آن جای می‌گیرد. یعنی انسان باید تا جایی که می‌تواند بار زندگی خود را با تلاش خود بردارد.

معنی ساده ضرب المثل

اگر بخواهیم این ضرب‌المثل را خیلی ساده توضیح دهیم، معنی آن چنین است: تا وقتی توان داری، خودت کار کن، خودت تلاش کن و از راه درست روزی به دست بیاور. دستت را بی‌دلیل پیش دیگران دراز نکن و زندگی‌ات را بر تنبلی، توقع یا وابستگی نساز.

این مثل نمی‌گوید انسان هرگز نباید از کسی کمک بگیرد. معنی درستش این است که انسان نباید بی‌دلیل تنبلی کند و بار زندگی خود را روی دوش دیگران بگذارد. کمک گرفتن در زمان نیاز با سربار دیگران شدن فرق دارد.

پیام اصلی ضرب المثل

کاربرد ضرب المثل

این ضرب‌المثل زمانی به کار می‌رود که بخواهیم کسی را به کار، تلاش و استقلال تشویق کنیم. مثلا اگر فردی توان کار دارد اما همیشه منتظر کمک دیگران است، می‌توان این مثل را برای او آورد. همچنین برای ستایش کسی که با زحمت خود به جایی رسیده و زیر بار منت دیگران نرفته، این جمله مناسب است.

در خانواده، مدرسه و محیط کار هم می‌توان از این مثل استفاده کرد. پدر و مادر ممکن است آن را به فرزندشان بگویند تا ارزش تلاش و استقلال را بفهمد. معلم ممکن است با آن دانش‌آموز را تشویق کند که به جای وابستگی به جواب آماده، خودش فکر و تمرین کند.

مثال کوتاه

فرض کنید جوانی می‌تواند کار کند، اما همیشه از خانواده پول می‌خواهد و هیچ تلاشی برای یاد گرفتن مهارت یا پیدا کردن کار نمی‌کند. در این موقعیت می‌توان به او گفت: «بخور تا توانی به بازوی خویش»؛ یعنی با توان خودت کار کن تا عزت و استقلالت حفظ شود.

یا اگر کسی با سرمایه کم و تلاش زیاد کاری کوچک را شروع کند و کم‌کم موفق شود، می‌توان گفت او معنای این ضرب‌المثل را در زندگی خود نشان داده است.

برداشت نادرست از ضرب المثل

این مثل به معنی بی‌رحمی، تنها گذاشتن نیازمندان یا کمک نکردن به دیگران نیست. سعدی در بسیاری از آثار خود به بخشش، دستگیری و یاری رساندن سفارش کرده است. پس این جمله نمی‌گوید اگر کسی ناتوان بود، نباید به او کمک کرد.

معنی درست این است که انسان توانا نباید بی‌تلاش و بی‌مسئولیت زندگی کند. کسی که توان کار دارد، باید تا حد ممکن روی پای خود بایستد. اما اگر کسی گرفتار، بیمار، سالمند یا ناتوان باشد، کمک کردن به او کاری پسندیده است.

واژه‌های مهم در بیت

نتیجه اخلاقی

1. انسان باید تا جایی که می‌تواند با تلاش خود زندگی کند.
2. کار و کوشش، عزت نفس انسان را حفظ می‌کند.
3. نان حلالی که از دسترنج خود به دست بیاید ارزشمند است.
4. کمک گرفتن در زمان نیاز بد نیست، اما تنبلی و توقع بی‌جا پسندیده نیست.
5. تلاش انسان در زندگی بی‌اثر نمی‌ماند و نتیجه خود را نشان می‌دهد.

جمع‌بندی معنی

ضرب‌المثل بخور تا توانی به بازوی خویش یعنی تا زمانی که توان داری، با نیروی خودت کار کن و زندگی‌ات را با زحمت و تلاش خود بساز. این مثل درس خوداتکایی، روزی حلال، مسئولیت‌پذیری و حفظ کرامت انسانی را یادآوری می‌کند.